Sprawozdanie z wycieczki szlakiem „czerwonych familoków”

                             po świętochłowickich Lipinach

                                          18 kwietnia 2026

W słoneczną sobotę 18 kwietnia 2026 r. na zaproszenie Koła Historycznego Szkoły Podstawowej nr 8 w Świętochłowicach kierowanego przez panią Barbarę Kokoszkę dwoje członków Zarządu Oddziału PTTK w Świętochłowicach: Anna Michalik i Roman Adler oprowadziło 15-osobową grupę dzieci i rodziców po nieco niedocenianej dzielnicy Świętochłowic: Lipinach. Spacer w ramach szkolnego cyklu „Kolory Śląska” prowadził szlakiem czerwieni cegieł i ram okiennych familoków.

R. Adler wyjaśnił nazwę dzielnicy: od nazwiska Lipy, zarządcy folwarku, a następnie zwrócił uwagę grupy na mural przy ul. Norberta Barlickiego, który przypomina tradycje górnicze Lipin i kopalnię „Matylda”, Następnie przewodnicy PTTK odkrywali przed dziećmi ciekawe zakamarki dzielnicy:

- plac Słowiański, gdzie pod pomnikiem Powstańca Śląskiego R. Adler przypomniał bojową historię tej robotniczej dzielnicy, gdy podczas Powstań Śląskich górnicy i hutnicy pod przywództwem organizatora rad robotniczych Antona Jadascha rozbroili interweniujące przeciw strajkującym oddziały niemieckiego Grenzschutzu (Straży Granicznej) oraz o rozbójnikach, którzy w nieistniejącej już, a  lokalizowanej na placu Słowiańskim karczmie na skraju lasu jeszcze na początku XIX w. dzielili łupy rabowane kupcom ciągnącym z towarami traktem w stronę Gliwic i nieraz dochodziło do strzelaniny z niemieckimi żandarmami;

- pani A. Michalik poprowadziła „drużynę odkrywców Lipin” wzdłuż murów dawnej huty cynku „Silesia” – założonej w 1847 r. przez Karola Łazarza Henckel von Donnersmarck, jako huta „Konstancja” – aż do ekspozycji dawnych maszyn huty na dziedzińcu wjazdowym;

- powracając do centrum Lipin przewodnicy wyjaśnili uczestnikom spaceru symbol górniczej kupli: pyrlika
i żelozka na budynku z datą 1901 dawnej łaźni kopalni „Matylda”, później – laboratorium Huty Silesia.

Od gmachu dawnego ratusza gminnego Lipin z 1908 r., gdzie w II i III Powstaniu Śląskim mieścił się sztab powstańczy 4 Królewsko-Huckiego pułku piechoty, w poszukiwaniu trzech niezbywalnych elementów familoków: haźli, hasioków i chlywików „drużyna odkrywców” przeszła przez osiedle „Matylda”. Niestety, oprócz domku dla kotów, który zajął jeż – w tym rejonie magicznych miejsc typu  haźli, hasioków i chlywików nie odnaleziono.

Dopiero w rejonie ulicy Rudzkiej, dzięki wcześniejszej eksploracji pani A. Michalik natrafiono w podwórzu (dawniej godało się: na placu) jednej z kamienic na nie wykorzystywane już haźle, czyli ubikacje drewniane, częściowo zagospodarowane chlywiki, czyli komórki, w których kiedyś hodowano drób, króliki, a nawet świnie, oraz resztki muru tzw. hasioka, czyli wspólnego dla wszystkich mieszkańców kamienicy śmietnika. Dalsze poszukiwania pani Ani ujawniły „na placu” kamienicy przy ul. Świdra ostatni działający gołębnik. Przy okazji tych odkryć przewodnicy PTTK wyjaśniali młodym odkrywcom, co to była klopsztanga (trzepak), asgus (kran na klatce schodowej) i że w piwnicach przechowywano węgiel, kartofle (czyli ziemniaki) oraz kiszoną kapustę na zimę.

      Po przeprowadzeniu przez panią Anię przez teren familoków Głidota „odkrywcy” podziwiali pięknie odrestaurowany przez firmę Obiegło Investmens budynek urzędników Huty Guidotto przy ul. Granicznej, w którym odkryto – dawniej działające – windy. Huta Guidoto, nazwana tak na cześć syna księcia Guidona Henckel v. Donnersmarck, została założona w 1887 r. w sąsiedztwie kopalni Śląsk już na terenie najstarszej dzielnicy Świętochłowic: Chropaczowa.

Mijając kolejne budynki, ulice, place i kwartały Lipin uczestnicy spaceru mieli okazję do skonfrontowania współczesności z historią i zmieniającym się stylem życia.

Spacer zakończył się przejazdem tramwajem i przejściem do Stacji Biblioteka w Rudzie Śląskiej-Chebziu, gdzie – w odrestaurowanym i zaadoptowanym do nowych funkcji budynku dworca kolejowego łączącym elementy historyczne z nowoczesnym designem – dzięki pani B. Kokoszce w sali kinowej, jako rekapitulację odkryć familokowych w Lipinach, dzieci obejrzały – z zainteresowaniem na równi z dorosłymi – film dokumentalny o urokach i problemach dawnego życia w familokach.

                                                                              Opracował: Roman Adler 

Pomnik karczma

W Hucie Silesia

Na Matyldzie

Chlywiki, haźle i hasiok

Głidoto

Chebzie